7 ліпеня спаўняецца 140 гадоў з дня нараджэння Янкі Купалы. Што мы ведаем пра беларускага песняра

Малюся я небу, зямлі і прастору, 
Магутнаму Богу — ўсясвету малюся, 
Ва ўсякай прыгодзе, ва ўсякую пору 
За родны народ Беларусі. 

(Янка Купала. «Мая малітва»)

Фота: Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы

7 ліпеня спаўняецца 140 гадоў з дня нараджэння класіка беларускай літаратуры, народнага паэта Беларусі, драматурга, публіцыста, акадэміка Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі і Акадэміі навук Украіны Янкі Купалы, пiша БЕЛТА.

Янка Купала падняў беларускае мастацкае слова на небывалую вышыню, яго творчасць параўноўваюць з лепшымі ўзорамі сусветнай літаратуры, яно ўяўляе сабой сапраўдную энцыклапедыю жыцця беларускага народа. Ад першага да апошняга верша яно належыць Беларусі і яе нацыянальнай культуры. Паэзія Янкі Купалы - гэта найперш паэзія пачуццяў, эмоцый, глыбокіх роздумаў і перажыванняў. У розны час, у залежнасці ад абставін, лірык станавіўся то паэтам-грамадзянінам, то прарокам, то філосафам. Як ніхто з беларускіх паэтаў Купала садзейнічаў фарміраванню тэхнікі вершаскладання, прыўнёс свае рытмы, інтанацыі, вызначыў найбольш перспектыўныя шляхі, па якіх у наш час развіваецца беларуская паэзія.

Старонкі біяграфіі

Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці ў сям'і Дамініка Ануфрыевіча і Бенігны Іванаўны Луцэвічаў. Бацькамі паэта былі збяднелыя беларускія шляхцічы, яны арандавалі зямлю ў памешчыцкіх угоддзях. У дзяцінстве будучаму паэту даводзілася шмат дапамагаць бацьку. Род Луцэвічаў вядомы з пачатку XVII стагоддзя. Дзед паэта арандаваў зямлю ў Радзівілаў, але быў выгнаны імі з родных мясцін. Гэты факт лёг у аснову купалаўскай драмы «Раскіданае гняздо».

У 1898 годзе скончыў народнае вучылішча ў мястэчку Бяларучы. Пасля смерці бацькі ў 1902-м Янка Купала працаваў хатнім настаўнікам, пісарам у памешчыцкім маёнтку, прыказчыкам. Пазней ён уладкаваўся чорнарабочым на мясцовы вінакураны завод. Хоць цяжкая праца адбірала ў маладога чалавека шмат часу, яму ўдавалася выкройваць свабодныя гадзіны на самаадукацыю. Неўзабаве будучы паэт азнаёміўся практычна з усімі кнігамі з бацькоўскай і памешчыцкай бібліятэк.

Янка Купала. Фота НББ

Першыя вершы i паэмы на беларускай мове

Першы верш на беларускай мове «Мая доля» быў надрукаваны ў газеце «Паўночна-Заходні край» у 1904 годзе. Пасля гэтай публікацыі Купала пачаў сістэматычна з'яўляцца ў друку; верш «Мужык», апублікаваны ў тым жа годзе, стала пачаткам узыходжання на літаратурны Алімп. Пазней былі напісаныя паэмы «Адвечная песня», «Сон на кургане», «Яна і я», «Курган», «Бандароўна», «Магіла льва». Янка Купала, акрамя ўласных паэтычных твораў, актыўна займаўся перакладамi. У прыватнасці, ён пераклаў на беларускую мову «Слова пра паход Ігараў», творы Адама Міцкевіча, Тараса Шаўчэнкі, Аляксандра Пушкіна, лібрэта оперы Станіслава Манюшкі «Галька».

«Паўлінка» — гераіню першай п'есы Янка Купала назвау ў гонар свайго захаплення

У 1908-1909 гадах Купала жыў у Вільні, дзе працаваў у рэдакцыі першай беларускай газеты «Наша ніва». Там ён пазнаёміўся з актрысай Паўлінай Мядзелкай, якой адзін час быў моцна захоплены і ў гонар яе назваў гераіню сваёй першай п'есы «Паўлінка». У гэты перыяд адбылося і знаёмства з будучай жонкай паэта-Уладзіславай Станкевіч.

Увосень 1913-га вярнуўся ў Вільню, дзе спачатку быў сакратаром Беларускага выдавецкага таварыства, а потым зноў працаваў у «Нашай ніве». У Вільні паэт пазнаёміўся з дзеячам рускага сімвалізму Валерыем Брусавым, які звярнуў увагу на аўтара, які актыўна публікуецца, і выявіў цікавасць да яго паэтычнай творчасці. Брусаў стаў першым рускім аўтарам, які пачаў перакладаць беларускага паэта на рускую мову.

Владзiслава Станкевич (Луцевiч) i Янка Купала. Фота НББ

Першая сусветная: на фронце, ён не напісаў ніводнага твора

У 1915 годзе Купала паступіў у Маскоўскі гарадскі народны універсітэт імя Альфонса Лявонавіча Шаняўскага. Аднак яго намерам працягнуць вучобу перашкодзіла ўсеагульная мабілізацыя, абвешчаная ў сувязі з Першай сусветнай вайной. Ужо ў пачатку 1916-га паэта-студэнта прызвалі ў войска, дзе ён служыў у дарожна-будаўнічым атрадзе Варшаўскай акругі шляхоў зносін. Кастрычніцкая рэвалюцыя заспела яго ў Смаленску.

У 1916-1918 гадах, калі Янка Купала быў на фронце, ён не напісаў ніводнага твора. Аднак пазней паэт у сваёй лірыцы звярнуўся да тэмы выжывання асобнай асобы і народа ў цэлым у часы Гістарычнага пералому.

Прызнанне сапраўды народнага паэта

У 1919-м пераехаў у Мінск, дзе і жыў да пачатку Вялікай Айчыннай вайны. Янка Купала прымаў актыўны ўдзел у літаратурна-грамадскім і культурна-мастацкім жыцці, у тым ліку ў стварэнні Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, Акадэміі навук Беларусі, Нацыянальнага тэатра і рэспубліканскіх выдавецтваў. У 1925 годзе Янка Купала атрымаў ганаровае званне народнага паэта Беларусі, у 1928-акадэміка Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, у 1929-акадэміка Нацыянальнай акадэміі навук Украіны.

Памяць

У Вялікую Айчынную вайну Янка Купала жыў у Маскве, дзе трагічна загінуў у 1942 годзе ў гасцініцы «Масква». Першапачаткова быў пахаваны на Ваганькаўскіх могілках у Маскве, а ў 1962-м урну з яго прахам перавезлі ў Мінск, дзе Купала быў перапахаваны на Вайсковых могілках побач з магілай маці (памерла ў акупаваным Мiнску на другі дзень пасля сына, пра гібель якога яна так і не даведалася). Над магілай Янкі Купалы узведзены мемарыял.

Імем Янкі Купалы названыя Інстытут мовы і літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, Нацыянальны акадэмічны тэатр у Мінску, Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт, бібліятэкі, школы, вуліцы ў многіх гарадах і населеных пунктах Беларусі. Дзейнічаюць Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы ў Мінску і яго філіялы «акопы», «Яхімоўшчына», «Вязынка», «Ляўкі». Пры гэтым «Вязынка» і «Ляўк» атрымалі статус Купалаўскіх мемарыяльных запаведнікаў.

Літаратурна-мемарыяльны запаведнік «Вязынка»

Літаратурна-мемарыяльны запаведнік «Вязынка» быў створаны ў 1972 годзе да 90-гадовага юбілею з дня нараджэння Янкі Купалы. Раней у радавой вёсцы беларускага паэта знаходзіўся філіял музея, размешчанага ў Мінску. Пры стварэнні праекта архітэктары пастараліся захаваць натуральны ландшафт Вязынкі з яе планіроўкай, дрэвамі і вадаёмам. Для гэтага яны вывучалі матэрыялы архіваў, розныя звесткі з бібліятэк, газет і часопісаў, а таксама ўспаміны мясцовых жыхароў Вязынкі.

Плошча запаведніка Янкі Купалы складае каля 21 га. Дом, дзе калісьці жыў Янка Купала, сёння выглядае гэтак жа, як і ў XIX ст. у ім знаходзяцца двое сенцаў і два жылых пакоі. Сям'я Луцэвічаў жыла ў левай палове дома. У правай частцы жыў дзядзька пісьменніка. Сёння там размяшчана літаратурная экспазіцыя музея. Побач з домам растуць дрэвы, пасаджаныя жонкай Янкі Купалы сумесна з беларускімі пісьменнікамі і прыхільнікамі яго творчасці. У 1948 годзе на доме беларускага песняра была ўсталяваная памятная шыльда, а пазней на цэнтральнай алеі запаведніка «Вязынка» з'явіўся бронзавы бюст Янкі Купалы, створаны вядомым беларускім скульптарам Заірам Азгурам.

Фота: Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы

Купалаўскі мемарыяльны запаведнік «Ляўкі»

Купалаўскі мемарыяльны запаведнік «Ляўкі» быў адкрыты ў 1978 годзе і займае плошчу ў 19 га. тут адноўлена дача паэта. У 1935-м, пасля наведвання гэтых месцаў падчас камандзіроўкі, Янка Купала быў захоплены прыгажосцю Аршанскага краю і прыняў рашэнне збудаваць для сябе дачу на цудоўным беразе ракі Дняпро непадалёк ад вёскі Ляўкі. Сюды ён прыязджаў кожны год, знаходзячыся на дачы з ранняй вясны і да позняй восені, таму што там яму добра пісалася. Літаратурна-дакументальная экспазіцыя ў мемарыяльным запаведніку «Ляўкі» прысвечана жыццю і творчасці паэта перыяду 30-х гадоў, так званага ляўкоўскага перыяду. Мемарыяльны запаведнік ў вёсцы дае магчымасць дакрануцца з гісторыяй жыцця і творчасці аднаго з найвялікшых беларускіх пісьменнікаў. Скульптар Анатоль Анікейчык стварыў помнік паэту: кожны, хто прыедзе ў Ляўкі, мае магчымасць прысесці на лаўку побач з Янкам Купалам і палюбавацца прыгажосцю гэтага кутка.

Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы ў Мінску

Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы ў Мінску размешчаны ў самым цэнтры сталіцы на беразе Свіслачы. Ён быў адкрыты 20 верасня 1945 года, першым яго дырэктарам была жонка паэта-Уладзіслава Францаўна Луцэвіч. Да 1951 года музей размяшчаўся ў Доме прафсаюзаў, з 1951 па 1959-ы — у Доме пісьменнікаў, а ў 1959 годзе музей Янкі Купалы пераехаў ва ўласны будынак, пабудаванае па праекце архітэктараў Віктара Волчака і Івана Валадзько. Раней на гэтым месцы размяшчаўся дом Янкі Купалы, у ім ён жыў з сям'ёй з 1927 па 1941 год, але дом згарэў у першыя дні Вялікай Айчыннай вайны. Сёння ў музеі захоўваюцца рэчы, звязаныя з жыццём Янкі Купалы: кнігі, дакументы, аўтографы, а таксама шматлікія працы мастакоў, скульптараў і народных умельцаў, прысвечаныя паэту. Тут абноўленыя інтэр'еры рабочага кабінета і гасцёўні Янкі Купалы. У музеі праводзяцца назіральныя і тэматычныя экскурсіі і выставы, арганізуюцца сустрэчы з вядомымі беларускімі пісьменнікамі, мастакамі і кампазітарамі.

Творы Янкі Купалы перакладзены на больш за 110 моў

З 1946 года ў Беларускім дзяржаўным універсітэце праводзяцца Купалаўскія чытанні. Яны сталі прафесійным форумам для абмеркавання навуковых дасягненняў і праблем купалазнаўства. У 1982 годзе 100-гадовы юбілей з дня нараджэння беларускага паэта па рашэнні ЮНЕСКА адзначаўся ў міжнародным маштабе. Творы Янкі Купалы перакладзены на больш за 110 моў. Паводле яго твораў створаны песні, оперы, сімфоніі, вакальна-сімфанічныя паэмы. Вобраз паэта ўвасоблены ў творах выяўленчага мастацтва. Жыццё і творчасці Купалы прысвечаны хранікальна-дакументальныя фільмы « а зязюля кукавала...», «Шлях паэта», тэлефільмы «за шчасцем, за сонцам», «Паклон мой народу за песні», «Ніколі я не паміраў», «імша па Купале», відэафільм «знойдзеш Айчыну блізка». Помнікі паэту ўсталяваныя ў Вязынцы, Ляўках, Радашковічах, на мінскіх Вайсковых могілках, у сталічным парку імя паэта, у Маскве. У Эрроу-парку ў Манро (ЗША, штат Нью-Ёрк) ёсць бронзавы бюст паэта.

Iнтэрнацыянальны праект — персанальная энцыклапедыя «Янка Купала»

У 2018 годзе ў Мінску прайшла прэзентацыя першага тома персанальнай энцыклапедыі «Янка Купала» ў Дзяржаўным літаратурным музеі Янкі Купалы ў Мінску. Персанальная энцыклапедыя «Янка Купала» — гэта інтэрнацыянальны праект, выпушчаны накладам у 1,5 тыс.асобнікаў. У ім змяшчаецца інфармацыя не толькі аб беларускіх дзеячах культуры, мастацтва, але і аб прадстаўніках замежжа, якія звязаны з творчасцю паэта. Напрыклад, пра кітайскага мастака Ат Тэ, які стварыў партрэт Янкі Купалы, Хізры Газіевіча Асадулаева, які ўпершыню ў беларускай літаратуры пераклаў вершы паэта на карацінскую мову. У выданні распавядаецца пра перакладчыкаў твораў Купалы на рускую, казахскую, грузінскую, балгарскую, татарскую, чувашскую, туркменскую і іншыя мовы.

Асобна вылучаныя тэмы: «Армянская Літаратура і Янка Купала», «англамоўны свет і Янка Купала», «Азербайджанская Літаратура і Янка Купала» і іншыя. У кнізе сабраны звесткі аб месцах, дзе ў свой час пабываў Купала: Расіі, Грузіі, Славакіі, Фінляндыі і інш.Пры садзейнічанні Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы ў выданне ўвайшлі артыкулы пра Льва Дашкевіча — аўтара мастацкіх фотапартрэтаў Купалы 1923 і 1924 гадоў, дваранскім родзе Замбжыцкіх, які валодаў маёнткам Вязынка, а таксама больш за 300 ілюстрацый.

Да 140-годдзя з дня нараджэння беларускіх пісьменнікаў Янкі Купалы і Якуба Коласа

У канцы чэрвеня ў Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі адкрылася Літаратурна-мастацкая выстава «Песняры зямлі беларускай», прысвечаная 140-годдзю з дня нараджэння беларускіх пісьменнікаў Янкі Купалы і Якуба Коласа. Яна будзе працаваць па 25 снежня. Творчая спадчына пісьменнікаў прадстаўлена ў выданнях, арыгіналах ілюстрацый да твораў, асабістых рэчах і дакументах паэтаў. Усё гэта сабрана з фондаў Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі, Нацыянальнага архіва Рэспублікі Беларусь, Дзяржаўнага літаратурна-мемарыяльнага музея Якуба Коласа і Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы.

У Музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны пры ўдзеле дзяржаўнага літаратурнага музея пісьменніка 24 чэрвеня адкрылася выстава аб жыцці і творчасці Янкі Купалы ў ваенныя гады «Шчаслівых перамог, свабодны мой народзе!».

1 ліпеня 2022 года ў месцы, дзе калісьці жыў народны паэт, у пасёлку Копысь Аршанскага раёна была адкрыта скульптурная кампазіцыя з бюстам Янкі Купалы. Бюст быў створаны кітайскім скульптарам У Вэйшанем. Гэта падарунак пасольства Кітайскай Народнай Рэспублікі ў Беларусі, прадстаўнікі якога пабывалі ў музеі-сядзібе Янкі Купалы ў Ляўках і ўразіліся жыццём і творчасцю класіка. 

7 ліпеня ў парку імя Янкі Купалы — цырымонія ўскладання кветак да помніка ў гонар дня нараджэння паэта.

9 ліпеня ў Купалаўскім мемарыяльным запаведніку «Вязынка» пройдзе фестываль паэзіі, песні і народных промыслаў «Адной думкаю аб шчасці Беларусі...», прысвечаныя 140-годдзю з дня нараджэння першага народнага паэта Беларусі Янкі Купалы.